Nie istnieje jedna, powszechnie obowiązująca definicja ubóstwa. Różne definicje odpowiadają na różne pytania: czy człowiek może zaspokoić podstawowe potrzeby, jaki jest jego poziom życia na tle społeczeństwa oraz czy ma realne możliwości uczestniczenia w życiu społecznym. Dlatego przy każdej informacji o skali ubóstwa trzeba sprawdzić, jaką definicję i próg zastosowano.

Ubóstwo w ujęciu ONZ i praw człowieka

Komitet Administracyjny ds. Koordynacji ONZ opisał w 1998 r. ubóstwo jako ograniczenie wyborów i możliwości oraz naruszenie ludzkiej godności. Obejmuje ono nie tylko brak dochodu, żywności czy odpowiednich warunków mieszkaniowych, lecz także brak możliwości korzystania z edukacji i ochrony zdrowia, podjęcia pracy, uczestniczenia w życiu społecznym oraz brak bezpieczeństwa i wpływu na własne życie.

W podejściu opartym na prawach człowieka ubóstwo jest więc zjawiskiem wielowymiarowym. Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka wskazuje na powiązane niedostatki zasobów, zdolności, wyboru, bezpieczeństwa i władzy, które utrudniają korzystanie z praw człowieka i życie z godnością.

Oświadczenie ONZ z 20 maja 1998 r. (źródło oficjalne)
OHCHR, Guiding Principles on Extreme Poverty and Human Rights

Ubóstwo absolutne i ubóstwo skrajne

Ubóstwo absolutne oznacza brak środków potrzebnych do zaspokojenia ustalonego zestawu podstawowych potrzeb. Próg jest konstruowany na podstawie kosztu dóbr i usług uznanych za niezbędne; nie jest bezpośrednio wyznaczany przez bieżący rozkład dochodów w społeczeństwie.

Ubóstwo skrajne opisuje szczególnie głęboki niedostatek, ale nie jest w każdej metodologii dokładnym synonimem ubóstwa absolutnego. Jego operacyjna definicja zależy od instytucji i celu badania. Bank Światowy stosuje do porównań globalnych międzynarodową linię skrajnego ubóstwa wynoszącą od czerwca 2025 r. 3,00 dol. dziennie na osobę według parytetu siły nabywczej z 2021 r. Nie jest to jednak próg przeznaczony do oceny polityki społecznej w Polsce. GUS mierzy polskie ubóstwo skrajne za pomocą granicy opartej na minimum egzystencji szacowanym przez IPiSS.

Bank Światowy: aktualizacja międzynarodowych linii ubóstwa (2025)
Jak mierzy się ubóstwo w Polsce?

Ubóstwo względne

Ubóstwo względne oznacza dysponowanie zasobami tak ograniczonymi, że nie pozwalają one osiągnąć poziomu życia i uczestnictwa uznawanego za minimalnie akceptowalny w danym społeczeństwie. Definicja Rady Wspólnot Europejskich z 1984 r. odwołuje się do zasobów materialnych, kulturowych i społecznych oraz do sposobu życia akceptowanego w państwie zamieszkania.

Takie ujęcie rozwinął Peter Townsend: ubóstwo dotyczy nie tylko konsumpcji, lecz także niemożności uczestniczenia w zwyczajowych aktywnościach i relacjach społecznych. W statystyce UE wskaźnik zagrożenia ubóstwem dochodowym (AROP) obejmuje osoby, których ekwiwalentny dochód do dyspozycji po transferach społecznych jest niższy niż 60% mediany krajowej. Jest to miara względnego ryzyka dochodowego, a nie pełny opis warunków życia ani miara majątku.

Decyzja Rady 85/8/EWG – definicja ubóstwa
Peter Townsend, Poverty in the United Kingdom (1979)

Ubóstwo jako deprywacja zdolności (capabilities) i zjawisko wielowymiarowe

Amartya Sen zwrócił uwagę, że dochód i dobra są środkami, a nie ostatecznym celem. Ubóstwo można rozumieć jako brak realnych zdolności do prowadzenia życia, które człowiek ma powody cenić – na przykład do bycia zdrowym, zdobywania wykształcenia, przemieszczania się czy uczestnictwa w społeczeństwie. Ta sama kwota dochodu może dawać różne możliwości osobom o różnym stanie zdrowia, wieku, miejscu zamieszkania lub obowiązkach opiekuńczych.

Miary wielowymiarowe łączą kilka rodzajów deprywacji, np. dochód, edukację, zdrowie, mieszkanie i dostęp do podstawowej infrastruktury. Metoda Alkire–Fostera pozwala ustalić, w ilu ważonych wymiarach dana osoba doświadcza niedostatku. Wynik zależy jednak od doboru wymiarów, wskaźników, wag i progów, dlatego metodologię trzeba zawsze podawać jawnie.

Amartya Sen, „Poor, Relatively Speaking” (1983)
Sabina Alkire i James Foster, „Counting and Multidimensional Poverty Measurement” (2011)

Ubóstwo a wykluczenie społeczne

Pojęcia te są powiązane, ale nie są synonimami. Ubóstwo akcentuje niedostatek zasobów i możliwości. Wykluczenie społeczne opisuje proces ograniczania pełnego uczestnictwa w życiu gospodarczym, społecznym i obywatelskim, np. wskutek ubóstwa, dyskryminacji, braku kwalifikacji, niedostępnych usług lub słabych sieci społecznych. Ubóstwo może prowadzić do wykluczenia, a wykluczenie może pogłębiać ubóstwo.

Komisja Europejska: definicje ubóstwa, wykluczenia i włączenia społecznego

Zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem społecznym (AROPE)

AROPE nie jest jedną definicją ubóstwa, lecz zbiorczym wskaźnikiem statystycznym UE. Obejmuje osobę, która spełnia co najmniej jeden z trzech warunków:

• jest zagrożona ubóstwem dochodowym (AROP);
• doświadcza pogłębionej deprywacji materialnej i społecznej, czyli przymusowego braku co najmniej 7 z 13 określonych elementów;
• mieszka w gospodarstwie domowym o bardzo małej intensywności pracy.

Osoba spełniająca kilka warunków jest liczona tylko raz. Od 2021 r. obowiązuje zmieniona metodologia AROPE; zastąpiła ona wcześniejszą miarę pogłębionej deprywacji materialnej opartą na 4 z 9 elementów. Z tego powodu wyników według starej i nowej definicji nie należy porównywać bez odpowiedniego zastrzeżenia.

Eurostat: aktualna metodologia AROPE
Jak mierzy się ubóstwo w Unii Europejskiej?

Jak interpretować dane o ubóstwie?

• sprawdź definicję, próg, jednostkę analizy i rok cen lub dochodów;
• odróżniaj liczbę osób poniżej progu od głębokości i trwałości ubóstwa;
• nie porównuj bezpośrednio wskaźników zbudowanych według różnych metod;
• pamiętaj, że żadna pojedyncza granica dochodowa nie opisuje wszystkich doświadczeń ubóstwa.

Aktualizacja: 25 lipca 2026 r.