Statystyki

W pierwszej części przedstawimy na kolejnych wykresach obraz ubóstwa w Polsce według metodologii UE i Polskiej (GUS), w dalszej części zamieszczone zostały ogólniejsze wyjaśnienia i przykłady dotyczące pomiaru ubóstwa.
Obraz ubóstwa w Polsce według metodologii przyjętej w UE (zagrożenie ubóstwem lub wykluczeniem, zagrożenie ubóstwem, materialna deprywacja, niska intensywność pracy)

Dla potrzeb oceny realizacji strategii UE Europa 2020 w zakresie przeciwdziałania ubóstwa przyjęto wskaźnik ubóstwa lub wykluczenia społecznego. Do jego obliczenia stosuje się trzy kryteria. Rodzina (gospodarstwo domowe) jest zagrożona ubóstwem, jeżeli jej dochód jest niższy niż 60% mediany dochodów gospodarstw w danym kraju. Jeżeli rodzina (respondent, który wypowiada się w jej imieniu) deklaruje, że nie może zaspokoić z powodów finansowych co najmniej czterech z dziewięciu potrzeb (np. opłacenia czynszu, rat kredytu lub opłat za media; utrzymania w mieszkaniu odpowiedniej temperatury; pokrycia nieoczekiwanych wydatków), to uznawana jest za będącą w sytuacji pogłębionej deprywacji materialnej. Ostatnie kryterium dotyczy czasu pracy członków rodziny w roku poprzedzającym badanie. Jeżeli czas pracy członków rodziny w wieku produkcyjnym był niższy niż 20% ich pełnego rocznego czasu pracy (dla jednej osoby jest to 12 miesięcy, 20% to około 2,4 miesiąca w roku) wówczas mowa o rodzinach żyjących w sytuacji bardzo niskiej intensywności pracy.

Ubogimi lub wykluczonymi społecznie są te osoby, które spełniają rozłącznie jedno z tych trzech kryteriów. Zastosowanie trzech kryteriów pozwala pokazać również zachodzenie na siebie zbiorowości określonych każdym z nich, np. jednocześnie ubogich relatywnie i podlegających pogłębionej deprywacji materialnej, ubogich relatywnie, ale nie podlegających pogłębionej deprywacji itd.

 

Wykres 1. Odsetek ubogich lub wykluczonych, odsetek ubogich relatywnie (zagrożonych ubóstwem), odsetek podlegających pogłębionej deprywacji, odsetek żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy w Polsce w latach 2005-2011

Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 2. Liczba osób ubogich lub wykluczonych, ubogich relatywnie, podlegających pogłębionej deprywacji materialnej, żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy w Polsce w latach 2005-2011

Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 3. Odsetki ludności spełniającej łącznie i/lub rozłącznie trzy kryteria ubóstwa lub wykluczenia społecznego w Polsce w 2011 r.


GD – gospodarstwo domowe
Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 4. Ubodzy relatywnie, podlegający pogłębionej deprywacji materialnej i żyjący w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy w Polsce w latach 2005-2011

Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 5. Odsetek dzieci ubogich lub wykluczonych, odsetek dzieci ubogich relatywnie (zagrożonych ubóstwem), odsetek dzieci podlegających pogłębionej deprywacji, odsetek dzieci żyjących w gospodarstwach domowych o bardzo niskiej intensywności pracy w Polsce w latach 2005-2011

Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 6. Liczba ubogich lub wykluczonych dzieci (w wieku 0-17), liczba dzieci zagrożonych ubóstwem, liczba dzieci podlegających pogłębionej deprywacji materialnej, liczba dzieci żyjących w gospodarstwach domowych o niskiej intensywności pracy w Polsce w latach 2005-2011

Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 7. Ubóstwo osób pracujących ogółem i z uwzględnieniem typu zatrudnienia w Polsce w latach 2005-2011

Źródło: dane Eurostat, opracowanie R. Szarfenberg

 

Obraz ubóstwa w Polsce według metodologii GUS
GUS w przypadku ubóstwa relatywnego stosuje inne wymiary (nie dochody, ale wydatki) i inną granicę niż Eurostat (nie 60% mediany, ale 50% średniej). Podaje również odsetek ubogich według dodatkowych granic: minimum egzystencji, kryterium stosowanego w pomocy społecznej, granicy subiektywnej. GUS rozwija także metodologię podobną do tej zastosowanej przez UE (ubóstwo warunków życia z granicą minimum 10 z 30, ubóstwo braku równowagi budżetowej z granicą minimum 4 z 7, a pogłębiona deprywacja materialna z granicą minimum 4 z 9), ale zastosował ją dotychczas tylko dwa razy.
http://www.stat.gov.pl

 

Wykres 8. Ubóstwo skrajne (granica: minimum egzystencji), ubóstwo relatywne, ubóstwo oficjalne (granica: kryterium dochodowe stosowane w pomocy społecznej) w latach 1994-2012

Źródło: dane GUS, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 9. Ubóstwo skrajne (granica: minimum egzystencji) według typu rodziny w latach 2004-2012

Źródło: dane GUS, opracowanie R. Szarfenberg

 

Wykres 10. Ubóstwo skrajne (granica: minimum egzystencji) według źródła utrzymania w latach 2004-2012

Źródło: dane GUS, opracowanie R. Szarfenberg

 

Pomiar ubóstwa – wyjaśnienia ogólne

Wiedza o tym, czym jest ubóstwo w ogóle (patrz dział z definicjami ubóstwa) nie wystarcza, aby odpowiedzieć na pytanie, czy ta konkretna osoba jest uboga, czy to konkretne gospodarstwo domowe jest ubogie, albo jaki jest poziom ubóstwa w danej gminie czy w Polsce.

Aby odpowiedzieć na te pytania, a w szczególności na to ostatnie, trzeba podjąć trzy decyzje: 1) wybrać wymiar, w którym będzie dokonany pomiar ubóstwa, 2) wybrać granicę (kryterium) ubóstwa, 3) wybrać wskaźnik statystyczny, którym zostanie opisane całe społeczeństwo. Możliwości w tym względzie pokazane zostały w tabeli.

 

Tabela 1. Trzy decyzje konieczne do pomiaru ubóstwa

Decyzja dotycząca Możliwości Stosowane nazwy, przyjmowane granice, sposoby obliczania
Wymiaru ubóstwa Dochody Zagrożenie ubóstwem (UE)
Wydatki Ubóstwo relatywne (PL)
Zaspokojenie potrzeb (warunki życia) Ubóstwo warunków życia (PL), materialna deprywacja (UE)
Równowaga budżetowa Ubóstwo braku równowagi budżetowej (PL), materialna deprywacja (UE)
Czas Ubóstwo czasowe (nie mylić z czasem przebywania w ubóstwie)*
Inne
Granicy ubóstwa Koszyki potrzeb Minimum socjalne, minimum egzystencji (PL)
Część średniej lub mediany 50% średniej (PL), 60% mediany (UE)
Liczba niezaspokojonych potrzeb (symptomów trudnych warunków życia, trudnej sytuacji finansowej) 4 z 9 (UE), 10 z 30 (PL), 4 z 7 (PL), 3 lub 6 z 18 (UE, dzieci), 2 z 14 (UNICEF, dzieci)
Inne
Wskaźnika statystycznego ubóstwa Odsetek ubogich Stopa ubóstwa (liczba ubogich podzielona przez liczbę wszystkich razy 100%)
Głębokość ubóstwa Średnia luka dochodowa (średnia z różnic między dochodami/wydatkami ubogich a granicą ubóstwa)
Inne

* Pomiar ubóstwa pod względem czasu to coś innego niż pomiar czasu trwania ubóstwa. Ubóstwo pod względem czasu dotyczy ludzi, którzy mają zbyt mało czasu wolnego, przy czym za czas zajęty uważa się nie tylko pracę zawodową, ale również wykonywanie obowiązków domowych i opiekę nad dziećmi i osobami niesamodzielnymi w rodzinie. Kobiety są więc bardziej zagrożone ubóstwem czasowym, szczególnie jeżeli pracują, zajmują się gospodarstwem domowym i opieką.
Źródło: opracowanie R. Szarfenberg

Przykład 1. Będziemy mierzyć ubóstwo w wymiarze wydatków, granica wyniesie 50% średniej wydatków, wskaźnikiem statystycznym będzie odsetek ubogich w całym społeczeństwie. Uproszczony przykład liczbowy dla grupy złożonej z pięciu osób, od których mamy informację o ich wydatkach: 100, 400, 500, 1500, 3000. Średnia tych wydatków wynosi 1100, a 50% tej średniej to 550. Poniżej tej granicy są trzy osoby, czyli wskaźnik statystyczny ubóstwa w tej grupie to 60%.

W pomiarze ubóstwa trzeba uwzględnić to, że ludzie utrzymują się wspólnie w gospodarstwach domowych. Dla uproszczenia w powyższym przykładzie porównywaliśmy ze sobą osoby, ale gdyby to były wydatki gospodarstw domowych o różnej liczebności, wówczas należałoby dokonać ich przeliczenia. Najprostszym sposobem na to jest podzielenie wydatków gospodarstwa przez liczbę osób, które do niego należą. Nie uwzględnia to jednak tego, że wspólne zaspokajanie potrzeb jest tańsze, np. czynsz nie wynosi dwa razy więcej, jeżeli w danym mieszkaniu mieszkają dwie osoby, a nie jedna. Dlatego przeliczenia dokonuje się nie na osobę, ale na tzw. jednostkę ekwiwalentną. Załóżmy, że wydatki 100 ponosiło gospodarstwo jednoosobowe, a wydatki 3000 gospodarstwo trzyosobowe. Dla uzyskania porównywalności tę drugą liczbę powinniśmy podzielić nie przez 3, ale przez liczbę mniejszą, np. przez 2 (licząc 1 za pierwszą osobę w gospodarstwie i 0,5 za każdą następną). Liczby, które należałoby wziąć do dalszych porównań i obliczeń to 100 i 1500. Decyzją pomocniczą w stosunku do trzech pierwszych jest więc wybór skali ekwiwalentności.

Przykład 2. Będziemy mierzyć ubóstwo w wymiarze zaspokojenia potrzeb, granica wyniesie co najmniej 4 niezaspokojone potrzeby z 9, wskaźnikiem będzie odsetek osób ubogich pod tym względem w społeczeństwie. Uproszczony przykład dla pięciu osób, każdą z nich pytamy o to, czy odczuwa daną potrzebę, czy ma ją zaspokojoną, czy stać ją na jej zaspokojenie. Jeżeli układ odpowiedzi będzie: „tak”, „nie”, „nie”, wówczas mamy do czynienia z ubóstwem pod względem tej potrzeby (nazywa się taką sytuację deprywacją materialną). Dla naszych pięciu osób liczba potrzeb podlegających deprywacji może wyglądać następująco: 7, 5, 3, 1, 0. Dwie osoby spełniają kryterium ubóstwa (co najmniej 4 niezaspokojone potrzeby z powodów finansowych), odsetek ubogich (40%) w tym wymiarze i według tego kryterium jest mniejszy niż w pierwszym przykładzie.

W praktyce pomiaru ubóstwa pod względem dochodów lub wydatków głównym przedmiotem sporów jest decyzja dotycząca granicy ubóstwa, dlatego używa się ich kilku jednocześnie. W Polsce są lub były stosowane: minimum socjalne, minimum egzystencji, 50% średnich wydatków, kryterium dochodowe stosowane w pomocy społecznej, granica subiektywna (deklaracje przy jakiej kwocie wiążemy jeszcze koniec z końcem). Minimum socjalne było szacowane już w PRL. Oblicza się je dla różnych typów rodzin (dorośli z i bez dzieci, pracujący, emeryci) biorąc pod uwagę potrzeby biologicznego przetrwania i uczestnictwa w społeczeństwie. Minimum egzystencji uwzględnia tylko te pierwsze i to w mniejszym zakresie niż minimum socjalne. Technika tych obliczeń polega w skrócie na tym, że do koszyków reprezentujących różne kategorie potrzeb „wrzuca się” najtańsze dobra i usługi, które mają je zaspokajać na minimalnym, ale wystarczającym poziomie. Obliczenie wartości łącznej koszyków polega na przemnożeniu liczby dóbr i usług w danym okresie przez ich ceny.        Systematycznie takich obliczeń dokonuje Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.

W przypadku szacowania ubóstwa pod względem zaspokojenia potrzeb dyskusje toczą się nie tylko wokół tego jaką przyjąć granicę (ile potrzeb ma być niezaspokojonych, aby uznać gospodarstwo za ubogie), ale też listy tych potrzeb. Są tam (metodologia polska) m.in.: brak pralki; brak pieniędzy na zakup leków; mieszkanie ciemne, wilgotne; zaległości w opłatach czynszowych, za elektryczność, gaz lub w spłatach kredytu mieszkaniowego; zaciągnięta pożyczka lub kredyt na bieżące wydatki; deklaracja dużych trudności w spłacaniu kredytów/pożyczek. Łącznie jest na liście znalazło się 37 pozycji. W metodologii UE jest to 9 pozycji m.in. telewizor kolorowy, wyjazd na wakacje.

Więcej informacji na temat pomiaru ubóstwa i wyników

T. Panek z Diagnozy Społecznej 2011 wraz z aneksem metodologicznym.